Guovssahas
Światło, które można usłyszeć. Czego o zorzy polarnej uczyć nas mogą Saamowie?
Światło, które można usłyszeć – tak postrzegają zorzę polarną Saamowie, ludy zamieszkujące północną Norwegię, Szwecję, Finlandię i Karelię, sięgając aż po Półwysep Kolski.
Niezależnie od tego, o której części tej przestrzeni mówimy, wszędzie jest dość podobnie: tajga przechodzi w tundrę, a ta pustka północy, wraz z ostatnimi brzozami, otwiera świat, który nigdy nie zaznał pługa. U nas pomieszano już wszystko ze wszystkim – gleba jest substancją wynikającą z głodu, historii, a w ostatnich latach także chemii wymieszanej z pazernością. Taam, u Saamów, ziemia jest ciągle nietknięta naszymi narzędziami. Owszem, kroczy tam górnictwo, ale znaczna część tej cienkiej, polodowcowej warstewki trwa prawie niezmieniona.
Trzy światy i podniebny most
Tam, w tym Świecie Środkowym na tundrze, żyją właśnie Saamowie. Gdzieś niżej rozciąga się Świat Dolny z przodkami i dobrymi duchami – świat ukryty pod tą nienaruszoną ziemią. My jednak popłyniemy dziś wyżej: do Świata Górnego, z którego spływa Guovssahas – zorza polarna, niczym świetlisty most łączący oba te wymiary.
I rzeczywiście, tam na północy zorza schodzi czasem tak nisko, że naprawdę można ją usłyszeć. To nie magia, a czysta fizyka: trzaski wynikające z wyładowań elektrycznych dzieją się zaledwie kilkadziesiąt metrów nad ziemią, choć sama zorza rozciąga się około 100 kilometrów wyżej. Usłyszeć ją mogli w zasadzie tylko ludzie zamieszkujący daleką północ. My czasem widzimy ją u siebie, ale tak wielkiej intensywności raczej nie zaznamy.
Zorzowy zakład Pascala
Gdy byłem na ziemi Saamów, zadano mi proste pytanie: czy ściągam czapkę? (skądinąd z wełny z alpaki). Odpowiedziałem szybko: tylko do snu…
Ale dawniej Saamowie zakazywali dzieciom chodzić pod zorzą bez nakrycia głowy, by ta nie złapała ich za włosy. Nakazywali też ciszę i pokorę. Nie wolno było wtedy gwizdać ani wymachiwać rękoma – po co niepotrzebnie zwracać na siebie uwagę duchów ze Świata Górnego? Jeśli ktoś mimo wszystko zagwizdał, musiał szybko wbić gwóźdź w śnieg, by odwrócić ich uwagę. Żelazo leczy i zabija.
Szacunek do podniebnego mostu i do przyrody jest u ludzi z Końców Świata wielki. Co ciekawe, znajdziemy tu trochę analogii między wierzeniami ludów z dalekiej północy a tymi z dalekiego południa – łączy je ten sam głęboki szacunek dla wiatru i wszystkiego, co ukazuje niebo na swym firmamencie.
Dlatego wędrując tam, lepiej po prostu chodzić w czapce. To taki idealny, zorzowy zakład Pascala: nic nie tracisz, masz ciepłe uszy, a nikt cię za włosy nie wytarga!
Zorza zawsze będzie dla mnie osobistą magią – mostem między tym, co codzienne, a tym, co nieznane, fascynujące i wciągające.
–